Cây Sa chi (Sacha Inchi) là một trong những loài thực vật có giá trị dinh dưỡng và dược liệu đặc biệt cao, được ví như "vua của các loại hạt". Dưới đây là toàn bộ thông tin chi tiết và toàn diện về loài cây này từ tên gọi, hình thái, thành phần hóa học, ứng dụng y học đến kỹ thuật canh tác và tiềm năng kinh tế.
1. Tên gọi & Nguồn gốc xuất xứ
•    Tên tiếng Anh: Sacha Inchi, Inca Peanut, Mountain Peanut, Inca Nut.
•    Tên khoa học: Plukenetia volubilis L. thuộc họ Đại kích / Thầu dầu (Euphorbiaceae). 
•    Tên Đông y: Hiện tại, do là loài cây mới nhập cư từ Nam Mỹ vào châu Á những thập kỷ gần đây, Sa chi chưa có tên gọi chính thức trong các y văn cổ phương Đông y (như Thần Nông Bản Thảo hay Bản Thảo Cương Mục). Tuy nhiên, tại Trung Quốc, nó được gọi dựa theo đặc điểm hoặc phiên âm.
•    Tên tiếng Trung: 美藤果 (Mỹ đằng quả - Quả dây leo đẹp), 印加果 (Ấn gia quả - Quả Inca) hoặc Nam Mỹ油藤 (Nam Mỹ du đằng).
•    Tên dân gian / Tên gọi khác: Lạc Inca, Đậu phộng Inca, Lạc núi, Lạc rừng. 
•    Giải thích tên gọi: Từ "Sacha Inchi" bắt nguồn từ tiếng Quechua (ngôn ngữ của người Inca bản địa). Trong đó, "Sacha" có nghĩa là rừng, cây, hoặc hoang dại; còn "Inchi" có nghĩa là lạc (đậu phộng). Tên gọi này phản ánh hình thái hạt sau khi rang có hương vị bùi béo tương tự như hạt đậu phộng rừng. 
•    Nguồn gốc & Phân bố: Cây có xuất xứ ban đầu từ rừng rậm nhiệt đới Amazon thuộc các quốc gia Nam Mỹ như Peru, Colombia, Ecuador và Bolivia. Hiện nay, cây đã được di thực và trồng thương mại phổ biến ở Đông Nam Á (Thái Lan, Việt Nam, Indonesia, Campuchia...). 

2. Mô tả hình thái & Bộ phận làm thuốc
•    Mô tả hình thái: Sa chi là loài dây leo lâu năm, thân bán hóa gỗ, có thể leo cao tới 2m hoặc hơn. Lá hình tim, mép có răng cưa mọc so le. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành cụm. Quả nang có hình sao từ 4 – 7 cánh (phổ biến nhất là 4 – 5 cánh). Khi quả còn non có màu xanh lục, khi chín khô tự nhiên trên cây sẽ chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đen rồi nứt ra. Mỗi cánh quả chứa một hạt hình oval dẹt, màu nâu sẫm. 
•    Phương thức thu hái và chế biến: Người ta thường thu hoạch khi quả đã chín khô hoàn toàn ngay trên cây. Quả được hái về, tách lớp vỏ ngoài để lấy hạt bên trong. Hạt tươi tuyệt đối không ăn sống được mà phải đem phơi/sấy khô, sau đó rang chín hoặc đem ép lạnh để thu lấy dầu. 
•    Bộ phận làm thuốc: Hạt (ép dầu hoặc làm thực phẩm), Lá (làm trà hoặc rau ăn) và Vỏ quả (làm phân bón hoặc chất đốt). 

3. Tính vị & Thành phần hóa học
•    Vị của dược liệu: Hạt Sa chi sau khi được rang chín có vị ngọt bùi, béo ngậy, tính bình, mùi thơm dễ chịu đặc trưng giống hạt hạch đào hoặc đậu phộng. Lá tươi có vị thanh mát, hơi chát nhẹ; khi sao khô làm trà thì có vị ngọt hậu. 
•    Thành phần hóa học chính:
o    Hàm lượng chất béo (Dầu hạt): Chiếm từ 35% – 60% trọng lượng hạt. Điểm đặc biệt là dầu Sa chi chứa trên 90% axit béo không bão hòa, trong đó: Omega-3 (Alpha-linolenic acid) chiếm 45-53%, Omega-6 (Linoleic acid) chiếm 34-39%, và Omega-9 chiếm 6-10%.
o    Protein: Chiếm khoảng 27% – 30%, chứa đầy đủ 9 loại axit amin thiết yếu (đặc biệt là hàm lượng Tryptophan cực cao, gấp 8 lần thịt gà tây nướng).
o    Vitamin & Khoáng chất: Rất giàu Vitamin E (chủ yếu là gamma và delta-tocopherol giúp dầu có tính kháng oxy hóa tự nhiên bền vững), Vitamin A, các khoáng chất Kali, Magiê, Canxi, Sắt, Kẽm và hàm lượng chất xơ dồi dào. 

4. Công dụng y học & Ứng dụng y học dân gian
Công dụng theo Y học cổ truyền (Dựa trên tính chất quy kinh thực phẩm)
Dù chưa nằm trong danh mục Trung dược cổ điển, dựa trên tính vị "ngọt bùi, tính bình, giàu dầu béo", Sa chi được quy vào các kinh Tỳ, Vị, Đại tràng và Can. Có tác dụng:
•    Nhuận tràng thông tiện, tiêu tích trệ (nhờ lượng chất xơ và dầu béo tự nhiên).
•    Bổ ngũ tạng, dưỡng huyết, ích trí (nuôi dưỡng não bộ và hệ thần kinh).
•    Nhuận phế, làm đẹp da, mượt tóc. 
Công dụng theo Y học hiện đại
•    Bảo vệ tim mạch: Giảm cholesterol xấu (LDL) và chất béo trung tính, ngăn ngừa xơ vữa động mạch, điều hòa huyết áp.
•    Tăng cường trí não: Hàm lượng Omega-3 dự phòng các bệnh thoái hóa thần kinh, giảm stress, lo âu và cải thiện chất lượng giấc ngủ (nhờ Axit amin Tryptophan kích thích sản sinh Serotonin).
•    Chống viêm và tốt cho xương khớp: Hỗ trợ giảm các triệu chứng viêm khớp dạng thấp.
•    Làm đẹp & Chống lão hóa: Vitamin E trung hòa các gốc tự do, cấp ẩm sâu, tăng độ đàn hồi và tái tạo các tế bào da bị tổn thương. 
Ứng dụng trong y học dân gian của các bộ tộc trên thế giới
Từ hàng ngàn năm trước, các bộ tộc vùng Amazon (như người Chanka, Mochica, Mayorunas, Shipibas, Boras...) đã ứng dụng Sa chi để trị bệnh: 
•    Chăm sóc da & Vết thương: Họ giã hạt tươi hoặc dùng dầu hạt thoa trực tiếp lên da để làm mềm da, chữa lành các vết thương thương tổn, nhiễm trùng da và làm dịu vết côn trùng cắn.
•    Trị đau nhức khớp: Các bộ tộc Secovas, Amueshas dùng dầu Sa chi xoa bóp trực tiếp vào các vùng cơ bắp bị nhức mỏi và các khớp bị phong thấp để giảm đau.
•    Thực phẩm hồi phục: Phụ nữ sau sinh hoặc người già yếu được cho ăn hạt rang để phục hồi thể lực nhanh chóng. 
Những nghiên cứu khoa học nổi bật
•    Nghiên cứu về Dầu hạt (Sacha Inchi Oil): Các thử nghiệm lâm sàng chứng minh dầu Sa chi có khả năng dung nạp tốt, giúp tăng nồng độ Omega-3 trong máu và làm hạ lipid máu hiệu quả (Lipids in Health and Disease).
•    Nghiên cứu về Kháng viêm xương khớp: Các nghiên cứu (như báo cáo năm 2024 về ứng dụng thực vật trong điều trị Rheumatoid Arthritis) chỉ ra cơ chế ức chế các Cytokine gây viêm của hoạt chất sinh học trong hạt Sa chi.
•    Nghiên cứu về Lá: Các dịch chiết Polyphenol từ lá cây Sa chi chứng minh hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ và có tiềm năng chống tăng sinh tế bào ung thư trong ống nghiệm (In vitro).
5. Cách sử dụng, Bào chế, Tác dụng phụ & Độc tính
•    Cách bào chế & Sử dụng:
o    Hạt rang: Hạt khô đem rang chín (có thể tẩm thêm muối, tỏi, mật ong...) ăn trực tiếp như món ăn vặt, mỗi ngày chỉ nên dùng từ 10 – 15 hạt.
o    Dầu Sa chi: Dùng trộn salad, rưới trực tiếp lên cháo/súp sau khi nấu chín. Lưu ý: Không dùng dầu Sa chi để chiên xào ở nhiệt độ cao vì nhiệt độ sẽ phá hủy cấu trúc của các axit béo Omega-3 không bền vững.
o    Lá cây: Lá non dùng nấu canh, xào luộc. Lá già phơi khô, sấy, sao vàng hạ thổ làm trà túi lọc uống hàng ngày.
•    Tác dụng phụ: Một số người khi mới ăn có thể gặp cảm giác buồn nôn nhẹ, đầy bụng hoặc thay đổi tâm trạng ngắn hạn do cơ thể chưa quen với hàm lượng dinh dưỡng quá đặc. 
•    Độc tính: Hạt Sa chi tươi chứa các chất kháng dinh dưỡng (như saponin, alkaloid và chất ức chế trypsin) gây độc nhẹ và đắng chát. Do đó, tuyệt đối không ăn sống hạt tươi. Độc tính này sẽ biến mất hoàn toàn sau khi hạt được xử lý bằng nhiệt (rang chín hoặc ép nhiệt). Nghiên cứu chỉ ra việc tiêu thụ quá liều lượng dầu Sa chi cực lớn mới có nguy cơ gây áp lực nhẹ lên gan. 
6. Kỹ thuật trồng dược liệu & Giá trị kinh tế
•    Vùng đất phát triển phù hợp: Sa chi ưa khí hậu nhiệt đới ẩm, thích hợp nhiệt độ từ 20°C – 35°C. Cây sinh trưởng tốt trên đất thoát nước tốt, tơi xốp, độ pH từ 5.5 – 7. Cây không chịu được ngập úng. Tại Việt Nam, vùng Tây Nguyên và các tỉnh trung du miền núi phía Bắc là nơi thích hợp nhất.
•    Kỹ thuật trồng cơ bản:
o    Nhân giống: Trồng bằng hạt hoặc giâm cành.
o    Làm giàn: Vì là cây dây leo, cần phải làm giàn (giàn chữ T, giàn hàng rào như trồng chanh dây hoặc trồng cọc bê tông) để cây leo và đón ánh sáng.
o    Chăm sóc: Cần cung cấp đủ nước trong giai đoạn ra hoa, đậu quả nhưng phải có rãnh thoát nước mùa mưa. Cây cho hoa sau 5 tháng và bắt đầu cho thu hoạch quả từ tháng thứ 8 trở đi. Tuổi thọ khai thác có thể kéo dài từ 15 – 20 năm.
•    Ứng dụng kinh tế làm giàu: Sa chi được đánh giá là cây "vàng xanh" đem lại giá trị kinh tế cao vì thu hoạch được quanh năm. Toàn bộ các bộ phận của cây đều sinh ra tiền: hạt ép dầu cao cấp xuất khẩu, bột protein làm thực phẩm thể hình, lá làm trà cao cấp, vỏ quả làm phân bón hữu cơ. Sản phẩm dầu Sa chi có giá trị thương mại rất cao trên thị trường quốc tế nhờ xu hướng sử dụng sản phẩm organic.