Sâm chân rết (hay còn gọi là sâm bòng bong) là vị thuốc nam có tên khoa học Helminthostachys zeylanica, thuộc họ Sâm chân rết. Dược liệu này nổi bật với thân rễ mập giống con rết, vị ngọt đắng, tính mát, chuyên trị ho đờm, đau lưng và phong thấp.
Tên gọi và Danh pháp• Tên tiếng Anh: Không có tên tiếng Anh chuẩn hóa quốc tế phổ biến, thường được gọi dịch nghĩa theo tên khoa học hoặc thổ nhưỡng.
• Tên khoa học: Helminthostachys zeylanica (L.) Hook.
• Tên Đông y (Tên thuốc): Quản trọng
• Tên dân gian / Tên khác: Sâm bòng bong, sâm rết, guột sâm, sâm rừng.
Giải thích tên gọi• Sâm chân rết (Sâm rết): Do hình dáng thân rễ nằm ngang, mọc nhiều rễ phụ mập và tua tủa trông rất giống con rết.
• Sâm bòng bong: Do hình dạng lá có nét hơi giống với lá của cây bòng bong.
• Quản trọng: Tên gọi chính thức trong y học cổ truyền dùng để chỉ dược tính quý giá của thân rễ cây này.
Công dụng và Cách dùng• Công dụng chính: Thanh nhiệt, mát phổi, hóa đờm, chỉ thống (giảm đau), trừ phong thấp. Chủ trị ho có đờm, hen suyễn, ho lao, đau thần kinh tọa, đau lưng mỏi gối, nhức xương khớp.
• Cách dùng phổ biến:o Sắc nước uống: Dùng 12g – 20g phần thân rễ khô sắc nước uống hằng ngày để trị ho, hen suyễn.
o Ngâm rượu: Phơi khô thân rễ, thái nhỏ rồi ngâm rượu uống hoặc dùng xoa bóp giúp giảm đau lưng, mỏi gối, đau xương do phong thấp (thường dùng bởi đồng bào Tày, Mường).
o Dùng ngoài: Giã nát phần thân rễ tươi đắp lên vết thương, mụn nhọt hoặc vết rắn cắn.
Tác dụng phụ và Lưu ý• Do tính mát và có dược tính mạnh, việc lạm dụng quá mức có thể gây lạnh bụng hoặc kích ứng hệ tiêu hóa nếu cơ địa không phù hợp.
• Phụ nữ có thai hoặc người có thể tràng hư hàn, tiêu chảy mãn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
• Nên mua dược liệu tại các cơ sở uy tín, tránh nhầm lẫn với các loại cây mang tên "sâm đất" hay "chân rết" khác họ (như họ Ráy).
Nguồn gốc và Trồng ở đâu, ai dùng?• Nguồn gốc & Phân bố: Cây mọc hoang dại ở các vùng nhiệt đới châu Á. Tại Việt Nam, cây phân bố rải rác ở các khu vực rừng núi ẩm ướt, ven suối hoặc dưới tán rừng già.
• Ai dùng: Được đồng bào các dân tộc thiểu số như người Tày, Mường, H'Mông dùng từ lâu đời để làm thuốc ngâm rượu chữa xương khớp hoặc hầm với gà bồi bổ cho phụ nữ sau sinh. Ở một số nước như Indonesia hay Philippines, chồi non của cây đôi khi còn được luộc chín ăn như rau.