Dưới đây là cẩm nang toàn diện về dược liệu Bạch đồng nữ (cây Mò trắng) đáp ứng đầy đủ tất cả các nội dung bạn yêu cầu.
I. Danh pháp và Giải thích tên gọi
• Tên khoa học: Clerodendrum chinense (Osbeck) Mabb. (hoặc đồng nghĩa Clerodendrum philippinum Schauer, Clerodendrum petasites (Lour.) Moore). Thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), trước đây phân loại trong họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae).
• Tên tiếng Anh: Chinese Glory Bower, Honolulu Rose, Fragrant Clerodendrum.
• Tên Đông Y / Tên tiếng Trung: Bạch đồng nữ (白桐女), xú mẫu đơn (臭牡丹) hay hoa mẫu đơn hôi.
• Tên dân gian Việt Nam: Mò trắng, Bấn trắng, Vậy trắng, Lẹo trắng, Mấn trắng, cổ có tên dân tộc như Poóng phi đớn (Thái), Mạy xì cáy phà (Tày), Búng súi mía (Dao).
• Giải thích tên gọi: Theo các y văn cổ, chữ "Bạch" nghĩa là màu trắng (chỉ màu hoa), "Đồng nữ" chỉ người con gái trẻ. Đây là vị thuốc chuyên chủ trị các bệnh lý phụ khoa của phụ nữ, đặc biệt là chứng đới hạ (khí hư, huyết trắng) ra màu trắng loãng hoặc đặc. Tên dân gian "cây Mò" xuất phát từ mùi hăng hôi đặc trưng khi vò nát lá.

II. Giới thiệu sơ bộ dược liệu 
Bạch đồng nữ là một vị thuốc Nam lâu đời có vị đắng, tính mát, nổi tiếng với khả năng thanh nhiệt, giải độc và tiêu viêm hiệu quả. Dược liệu này từ lâu đã được coi là "tiên dược" trong việc điều trị các bệnh lý phụ khoa của phụ nữ, điển hình như khí hư bạch đới, viêm lộ tuyến tử cung và rối loạn kinh nguyệt. Bên cạnh đó, nhờ các hoạt chất chống viêm mạnh mẽ, cây còn được sử dụng rộng rãi để đẩy lùi chứng phong thấp đau nhức xương khớp, hạ huyết áp mạn tính và trị mụn nhọt lở ngứa ngoài da.
III. Đặc điểm thực vật học, Phân bố và Thu hái
• Mô tả hình thái: Cây bụi nhỏ, cao khoảng 1 – 1.5m. Thân vuông, phủ nhiều lông ngắn màu vàng nhạt hoặc trắng. Lá đơn mọc đối, hình tim, mép có răng cưa thưa, hai mặt lá đều có lông mịn, vò ra có mùi hăng hôi đặc trưng. Cụm hoa mọc đầu cành hình mâm xôi (mâm xôi hay mâm xôi đôi), hoa màu trắng hoặc hồng nhạt, mùi rất thơm. Quả hạch hình cầu, khi chín có màu đen bóng. Hoa nở tháng 5-8, quả chín tháng 9-11.
• Nguồn gốc và Phân bố: Cây ưa sáng và ưa ẩm. Nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Á. Mọc hoang dại khắp Việt Nam (từ vùng đồng bằng, trung du đến miền núi thấp) và phân bố ở Nam Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Indonesia.
• Bộ phận làm thuốc: Lá (Phần trên mặt đất) và Rễ.
• Phương thức thu hái và Chế biến: Thu hái quanh năm, tốt nhất là vào mùa hè lúc cây sắp hoặc đang ra hoa vì lúc này hoạt chất cao nhất. Lá rửa sạch, cắt nhỏ phơi hoặc sấy khô. Rễ đào về rửa sạch đất cát, thái lát mỏng phơi/sấy khô.
• Cách bào chế: Dược liệu khô đem sao vàng trước khi bốc thuốc sắc uống, hoặc có thể cô đặc thành cao lỏng, làm thành viên hoàn.

IV. Thành phần hóa học và Dược tính học hiện đại
1. Thành phần hóa học
Lá và rễ Bạch đồng nữ chứa rất nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học cao bao gồm:
• Flavonoid: Apigenin, Hispidulin, Luteolin.
• Phenylethanoid Glycosides: Acteoside (verbascoside), Isoacteoside.
• Diterpenoid: Phân lập được Crolerodendrum A từ rễ.
• Lignan: Binankadsurin A.
• Khác: Tanin, Coumarin, Saponin, Sterol, Acid amin, muối Canxi và tinh dầu.
2. Dược tính học và Nghiên cứu khoa học hiện đại
Nhiều nghiên cứu từ các đơn vị uy tín như Viện Dược Liệu Việt Nam, Trường Đại học Dược Hà Nội và các tạp chí quốc tế (PMC, MDPI) đã chứng minh:
• Tác dụng chống viêm, giảm đau: Ức chế mạnh mẽ các chất trung gian gây viêm trong mô hình viêm cấp và mạn tính.
• Kháng khuẩn, kháng nấm: Hoạt chất diterpenoids và flavonoids phá vỡ màng tế bào của vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng), E. coli và nấm Candida albicans (nguyên nhân gây viêm âm đạo).
• Tác dụng hạ huyết áp: Làm giãn mạch ngoại vi, lợi tiểu nhẹ, giúp huyết áp hạ từ từ và ổn định.
• Chống oxy hóa và Bảo vệ gan: Cao nước từ rễ có tác dụng phục hồi tế bào gan bị tổn thương do Paracetamol trên động vật thử nghiệm.
• Tiềm năng chống ung thư: Nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra chiết xuất lá Bạch đồng nữ giàu Verbascoside và Hispidulin có khả năng kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào ung thư vú (MCF-7) và ung thư cổ tử cung (HeLa).
V. Tính vị, Quy kinh và Công dụng theo Y học cổ truyền
• Tính vị: Vị đắng, chát, tính mát (một số tài liệu ghi tính hàn).
• Quy kinh: Quy vào kinh Tâm, Tỳ, Can.
• Công dụng theo Đông Y: Thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm, khu phong trừ thấp, điều hòa kinh nguyệt.
• Chủ trị: Bạch đới khí hư, viêm lộ tuyến, kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh; phong thấp tê bại, đau nhức xương khớp; mụn nhọt, lở ngứa, viêm mật vàng da, huyết áp cao.

VI. Ứng dụng trong Y học dân gian toàn thế giới
• Tại Việt Nam: Chuyên trị các bệnh phụ khoa (khí hư, bạch đới) và nấu nước tắm trị ghẻ lở, mụn nhọt, rễ sắc uống trị vàng da.
• Tại Trung Quốc (Y học dân tộc thiểu số như người Đại): Dùng trị viêm khớp dạng thấp, cao huyết áp, viêm tủy xương mạn tính.
• Tại Tây Phi: Các bộ tộc dùng chiết xuất từ lá cây để làm thuốc lợi tiểu và kiểm tra huyết áp cao.
• Tại Ấn Độ và các nước Đông Nam Á khác: Rễ và lá dùng để trị đau bụng co thắt (colic pain), hen suyễn, sốt thương hàn và hỗ trợ trị giun sán.
VII. Liều dùng, Cách sử dụng, Tác dụng phụ và Độc tính
• Cách sử dụng: Sắc uống độc vị hoặc phối hợp trong các bài thuốc Nam.
• Liều dùng khuyến cáo: Lá khô từ 12 – 16g/ngày (hoặc lá tươi 40 – 80g nấu nước rửa). Rễ khô từ 10 – 15g/ngày.
• Độc tính & Tác dụng phụ: Cây có độc tính cấp rất thấp, tương đối an toàn khi dùng đúng liều. Tuy nhiên, nếu dùng quá liều hoặc cơ địa nhạy cảm có thể gây triệu chứng nôn mửa, khô cổ khát nước nhẹ.
• Chống chỉ định: Không dùng cho phụ nữ có thai, người bị suy gan, suy thận nặng hoặc người dị ứng với các thành phần của họ Hoa môi.
VIII. Hướng dẫn kỹ thuật trồng và Giá trị kinh tế
• Vùng đất phát triển phù hợp: Cây thích nghi tốt với đất thịt nhẹ, đất phù sa, đất đồi nhiều mùn, thoát nước tốt. Tránh đất úng ngập.
• Kỹ thuật trồng dược liệu:
    • Nhân giống: Thường nhân giống bằng phương pháp giâm cành vào mùa xuân hoặc gieo hạt. Chọn cành bánh tẻ cắt đoạn 15-20cm giâm vào bầu đất ẩm.
    • Chăm sóc: Khi cây ra rễ bén đất thì đem trồng ra ruộng theo khoảng cách 50x50cm. Bón lót phân chuồng hoai mục. Cây cần tưới nước giữ ẩm giai đoạn đầu, sau đó có khả năng chịu hạn khá tốt.
• Ứng dụng kinh tế làm giàu: Bạch đồng nữ dễ trồng, ít sâu bệnh, chi phí đầu tư ban đầu thấp nhưng cho sinh khối lớn (thu hoạch lá liên tục nhiều đợt trong năm). Đây là mô hình chuyển đổi cây trồng hiệu quả cho các vùng trung du miền núi để cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy sản xuất thực phẩm chức năng phụ khoa.
• Giá trị trên thị trường: Tại Việt Nam, lá Bạch đồng nữ khô có giá dao động từ 80.000 – 150.000 VNĐ/kg tùy chất lượng. Trên thế giới, các chiết xuất hàm lượng cao (Extract) của chi Clerodendrum phục vụ ngành mỹ phẩm và dược phẩm có giá trị thương mại cao hơn rất nhiều.
IX. Nguồn trích dẫn uy tín
1. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS.TS. Đỗ Tất Lợi.
2. Từ điển cây thuốc Việt Nam – Võ Văn Chi.
3. Các công trình nghiên cứu phân lập hoạt chất của Viện Dược Liệu Việt Nam (vienduoclieu.org.vn).
4. Báo cáo dược lý quốc tế: An integrative review of the ethnomedicinal uses, phytochemistry, and biological activities of Clerodendrum chinense (Springer, 2026).