1. Giới thiệu sơ bộ về dược liệu Bồ Kết 
Bồ kết là một trong những vị thuốc dân gian gắn liền với đời sống văn hóa và y học cổ truyền Việt Nam. Từ ngàn đời nay, hình ảnh những trái bồ kết chín già, đen bóng được nướng trên than hồng thoang thoảng khói thơm đã trở thành biểu tượng chăm sóc tóc tự nhiên của người phụ nữ Việt. Dược liệu không chỉ đóng vai trò làm sạch, giữ mượt mái tóc nhờ cơ chế tạo bọt tự nhiên từ Saponin mà còn chứa lượng tinh dầu béo và flavonoid phong phú bảo vệ da đầu dồi dào.
Nhật Trường Kon Tum đam mê thảo dược đã tổng hợp cây thảo dược việt nam có tác dụng và độc tính cho người yêu Y Học Cổ Truyền Việt Nam có nơi tra cứu, nhờ công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc Tế đưa ra ánh sáng khoa học của nhiều loài thảo dược bản địa.
Trong dòng chảy của nền Đông y, bồ kết được ghi nhận như một loại thần dược đa năng dùng trong thông khiếu, tiêu đờm, sát trùng, trị trúng phong cấm khẩu và giải độc tiêu thũng. Việc kết hợp từ cả quả (Tạo giác), hạt (Tạo giác tử) đến gai thân (Tạo giác thích) mang lại các giá trị điều trị tích cực. Ngày nay, sự giao thoa giữa y học bản địa và khoa học hiện đại giúp nâng tầm bồ kết từ một loại quả gội đầu mộc mạc trở thành nguồn nguyên liệu quý giá cho ngành công nghiệp hóa mỹ phẩm hữu cơ và dược phẩm xanh.
2. Danh pháp và Tên gọi
• Tên Tiếng Anh: Chinese honey locust, Soap pod.
• Tên Khoa Học: Gleditsia australis Hemsl. hoặc Gleditsia fera (Lour.) Merr. (Thuộc họ Vang - Caesalpiniaceae).
• Tên Đông Y: Tạo giác (Quả), Tạo giác tử (Hạt), Tạo giác thích (Gai).
• Tên Tiếng Trung: 皂荚 (Zào Jiá).
• Tên Dân Gian: Bồ kếp, Chùm kết, Phắc kết (tiếng Tày), Co kết (tiếng Thái).
Giải thích tên gọi: Theo y văn cổ, chữ "Tạo" (皂) nghĩa là màu đen, "Giác" (荚) có nghĩa là quả giáp (quả đậu). Tên gọi Tạo Giác xuất phát từ đặc điểm quả của cây khi chín khô có màu đen bóng đặc trưng giống như chiếc sừng màu đen. Tên dân gian "Bồ kết" bắt nguồn từ cách gọi thuần Việt, chữ "kết" mô tả hình ảnh quả đậu kết thành từng chùm treo lủng lẳng trên cành.
3. Lịch sử, Truyền thuyết và Câu chuyện dược liệu
• Lịch sử y văn: Bồ kết đã xuất hiện rất sớm trong các bộ thảo dược kinh điển của Trung Hoa như Thần Nông Bản Thảo Kinh và được ghi chép vô cùng chi tiết trong Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân. Tại Việt Nam, Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác đã đưa bồ kết vào tập Lĩnh Nam Bản Thảo, nhấn mạnh công năng thông khiếu và tẩy uế không khí.
• Truyền thuyết dân gian: Chuyện xưa kể rằng trong những trận dịch bệnh hoành hành thời cổ đại, không khí ô uế sinh ra tà khí khiến người dân mắc chứng ngạt thở, hôn mê. Thần y đã hướng dẫn người dân thu hái những quả đậu đen trên thân cây có gai nhọn (cây bồ kết) đem đốt lên. Khói bồ kết bay đến đâu, tà khí tiêu tan đến đó, người bệnh hít phải thì hắt hơi mạnh rồi tỉnh lại, từ đó cây được tôn sùng là loài cây xua đuổi điềm dữ và dịch bệnh.
4. Nguồn gốc, Phân bố và Sinh thái trồng ở đâu
• Nguồn gốc & Vùng đất phù hợp: Cây có nguồn gốc từ vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới châu Á (chủ yếu là Đông Á). Cây phát triển tốt nhất trên đất thịt pha cát, đất đồi núi thoát nước tốt, ưa sáng và chịu được khô hạn cao.
• Phân bố: Mọc hoang và được trồng phổ biến tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung Việt Nam (như Bắc Giang, Nghệ An, Thanh Hóa) cũng như vùng phía Nam Trung Quốc.
5. Đặc điểm Hình thái thực vật
• Thân: Cây gỗ lớn, cao từ 5 – 8 mét. Thân và cành có nhiều túp gai phân nhánh cứng, sắc nhọn, chiều dài gai từ 10 – 25 cm.
• Lá: Lá kép lông chim hai lần, mọc so le, gồm 6 – 8 đôi lá chét hình trứng thuôn dài, mép lá có răng cưa nhỏ.
• Hoa: Hoa màu trắng hoặc lục nhạt, mọc thành chùm hình bông ở kẽ lá.
• Quả & Hạt: Quả giáp dẹt, hơi cong hình lưỡi liềm. Khi tươi phủ lớp phấn xanh, khi chín già khô chuyển sang màu đen bóng. Bên trong chứa từ 10 – 12 hạt dẹt hình trái xoan, màu vàng nâu.
6. Bộ phận làm thuốc - Thu hái và Bào chế
• Bộ phận làm thuốc:
    1. Tạo giác: Quả bồ kết chín khô.
    2. Tạo giác tử: Hạt bồ kết già.
    3. Tạo giác thích: Gai bồ kết phơi khô.
• Thu hái: Quả được thu hái vào mùa thu (tháng 10 – 11) khi quả chín già ngả màu đen. Gai có thể thu hái quanh năm nhưng tốt nhất là từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau.
• Cách bào chế:
    • Dùng ngoài: Nướng quả bồ kết trên than hồng cho chín thơm (vừa sực mùi, không cháy đen thành than) để nấu nước gội đầu hoặc xông.
    • Dùng trong: Sao vàng hoặc sao tồn tính (đốt cháy nhẹ lớp vỏ ngoài nhưng bên trong vẫn giữ tính chất dược liệu), tán bột mịn làm viên hoàn hoặc sắc uống tùy theo bài thuốc.
7. Thành phần Hóa học và Hương thơm Tinh dầu
• Thành phần hóa học chính: Hàm lượng Saponin triterpenoid chiếm tỷ lệ cao (lên đến 10%), bao gồm các hoạt chất như Gleditsia saponin B-G, Australoside, Gledinin. Chứa hệ Flavonoid dồi dào (Luteolin, Vitexin, Saponaretin, Orientin) có khả năng chống oxy hóa cực mạnh. Hạt bồ kết chứa nhiều chất nhầy, protein và các acid béo tự nhiên.
• Hương thơm tinh dầu: Quả bồ kết không chứa tinh dầu bay hơi mạnh như sả hay bưởi, nhưng khi nướng lên, nhiệt độ kích hoạt các liên kết hữu cơ giải phóng một mùi hương hăng nhẹ đặc trưng, ấm áp, có tác dụng khử mùi và sát trùng đường hô hấp.
8. Tính chất Dược lý theo Y học cổ truyền (YHCT)
• Tính vị: Quả có vị cay, mặn, tính ôn, có độc nhẹ (khi dùng đường uống liều cao). Gai và hạt có vị cay, tính ôn, không độc.
• Quy kinh: Vào hai kinh Phế và Đại tràng.
• Công năng chủ trị: Thông khiếu, tiêu đờm, sát trùng, thông đại tiện. Chủ trị trúng phong cấm khẩu, ho nhiều đờm gây nghẹt thở, tiêu thũng độc, chữa mụn nhọt, rụng tóc và chốc đầu.
• Danh y sử dụng: Thần y Hoa Đà và Thánh y Trương Trọng Cảnh đều từng áp dụng bột Tạo Giác thổi vào mũi trị chứng ngất xỉu, hôn mê sâu (thông khiếu hồi tỉnh).
9. Các bài thuốc Cổ phương tiêu biểu
• Thông khiếu, trị trúng phong cấm khẩu: Quả bồ kết (bỏ hạt) kết hợp cùng Bạc hà lượng bằng nhau, tán bột mịn. Mỗi lần dùng một chút bột thổi vào mũi để gây hắt hơi, giúp bệnh nhân tỉnh táo lại.
• Thuốc chữa ho nhiều đờm: Bồ kết 1g, Quế chi 1g, Đại táo 4g, Cam thảo 2g, Sinh khương 1g, sắc với 600ml nước còn 200ml, chia uống 3 lần trong ngày.
• Chữa bí đại tiện, trung tiện sau mổ: Dùng bột quả bồ kết nướng chín, bỏ hạt, tán nhỏ, chấm vào đầu ống canulơ bôi trơn rồi đưa nhẹ vào hậu môn, giúp kích thích đi ngoài và trung tiện sau 2-5 phút.
10. Dược tính học và Nghiên cứu khoa học Hiện đại
• Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm: Nghiên cứu hiện đại chứng minh nước sắc bồ kết ức chế mạnh mẽ các vi khuẩn gây bệnh như tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), trực khuẩn lỵ, thương hàn và phẩy khuẩn tả. Đặc biệt, nhóm Flavonoid trong bồ kết ức chế nấm Malassezia – nguyên nhân hàng đầu gây ra gàu và viêm da tiết bã.
• Tác dụng trên hệ hô hấp: Saponin làm tăng dịch tiết đường hô hấp, giúp loãng đờm và dễ tống xuất đờm ra ngoài.
• Ứng dụng dân gian quốc tế: Tại một số bộ tộc vùng Đông Á và Nam Á, bồ kết được dùng nghiền nát để giặt giũ quần áo tơ lụa cao cấp chống phai màu, hoặc ngâm nước tắm để điều trị ghẻ lở, ký sinh trùng da ngoài da.
11. Cách sử dụng, Liều lượng và Liệu trình Dưỡng sinh
• Cách sử dụng: Dùng ngoài da (gội đầu, xông khói, ngâm rửa) không giới hạn liều lượng nghiêm ngặt. Dùng uống trong chỉ từ 0,5g – 1g quả/ngày dưới dạng bột hoặc thuốc sắc.
• Dưỡng sinh hàng ngày được không?
    • Dùng ngoài (Gội đầu, dưỡng tóc): Có thể dùng dưỡng sinh hàng ngày hoặc lâu dài nhằm thay thế dầu gội hóa chất, giúp tóc đen mượt, sạch gàu.
    • Dùng trong (Đường uống): Không được dùng hàng ngày như trà dưỡng sinh. Bắt buộc phải dùng theo liệu trình ngắn ngày và có sự chỉ định của thầy thuốc do quả có chứa độc tính nhẹ.
12. Tác dụng phụ, Độc tính và Cách giải độc
• Độc tính & Tác dụng phụ: Trong quả bồ kết chứa hàm lượng Saponin cao. Nếu uống quá liều hoặc nuốt nhầm bồ kết sống, chất Saponin gây kích ứng mạnh niêm mạc dạ dày, dẫn đến các triệu chứng ngộ độc: nôn mửa, rát cổ họng, tiêu chảy dữ dội, mệt mỏi, rã rời tay chân.
• Chống chỉ định: Phụ nữ có thai tuyệt đối không được dùng bồ kết đường uống vì hoạt chất có khả năng kích thích co bóp tử cung gây sảy thai hoặc sinh non. Người có tỳ vị hư yếu, dạ dày dễ bị kích ứng cũng cần tránh uống.
• Cách giải độc: Trường hợp ngộ độc nhẹ, cho uống nước đường hoặc nước gừng tươi để làm dịu dạ dày. Nếu ngộ độc nặng xuất hiện tiêu chảy mất nước, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để rửa dạ dày và truyền dịch giải độc.
13. Tính phổ biến, Kỹ thuật trồng và Giá trị Kinh tế
• Tính phổ biến: Bồ kết là dược liệu cực kỳ phổ biến tại thị trường Việt Nam nhờ xu hướng tiêu dùng "sống xanh" và "mỹ phẩm hữu cơ".
• Giá trị kinh tế: Quả bồ kết khô có giá dao động từ 120.000đ – 250.000đ/kg tùy chất lượng. Trên thế giới, các chiết xuất Saponin và Flavonoid tinh khiết từ bồ kết được thu mua với giá trị thương mại rất cao phục vụ ngành mỹ phẩm cao cấp. Đây là mô hình làm giàu bền vững cho nông dân vùng đồi núi.
• Kỹ thuật trồng: Cây chủ yếu được nhân giống bằng hạt hoặc phương pháp ghép cành để rút ngắn thời gian thu hoạch. Khoảng cách trồng thích hợp là 5x5m. Cây cần được cắt tỉa cành định kỳ để tạo độ thông thoáng và kích thích ra nhiều chùm quả ở các nhánh phụ.
Nguồn trích dẫn uy tín tham khảo
1. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS. Đỗ Tất Lợi.
2. Từ điển cây thuốc Việt Nam – Võ Văn Chi.
3. Dược điển Việt Nam V – Bộ Y Tế.
4. Hệ thống dữ liệu tra cứu cứu thực vật Đại học Y Dược TP.HCM (mplant.ump.edu.vn)
Bồ kết hay Quả Bồ Kết là một vị thảo dược dân gian đã được ứng dụng trong dân gian và Y Học Cổ Truyền. Có thể coi như đây là “Nam Dược trị Nam Nhân” là câu nói nổi tiếng của thiền sư Tuệ Tĩnh. 
Bồ Kết có câu “Bồ kết sạch gàu, mần chầu tốt tóc”. Nhưng ngoài tác dụng tốt cho tốc thì Bồ Kết còn rất nhiều công dụng, mà hiện nay nhiều gia đình thường dùng Bồ Kết xông nhà. 
Bồ kết tên khoa học là Fructus Gleditschiae.
Còn gọi là bồ kếp, chùm kết, tạo giác, tạo giáp, trư nha tạo giác, thuộc họ Vang (Caesalpiniaceae).Quả bồ kết có vị cay, mặn, tính ôn, hơi độc thông khiếu, khử đờm, tiêu thũng, làm hắt hơi. Hạt có vị cay tính ôn, thông đại tiện, tán kết, chữa mụn nhọt. Gai có vị cay, tính ôn, tiêu thũng, xẹp mưng mủ (bài nung ), sát trùng…
Còn gọi là chùm kết, tạo giác. Bồ kết mọc hoang và được trồng khắp nơi ở nước ta. Bộ phận dùng: quả bồ kết gọi là tạo giác. Gai bồ kết gọi là tạo giác thích. Hạt bồ kết gọi là tạo giác tử. Quả tạo giác có 10% saponin màu vàng và saponin gleditsia B-G, saponin australozit, chứa 5 chất flavonoit là inteolin, saponaretin, vitestin,homorientin và orientin. 5 chất này có hoạt tính diệt siêu vi trùng, sapogenin diệt trùng roi âm đạo. Gai bồ kết có gleditsia saponin B-G, axit palmatic. Quả có vị cay, mặn, tính ôn, hơi độc thông khiếu, khử đờm, tiêu thũng, làm hắt hơi. Hạt có vị cay tính ôn, thông đại tiện, tán kết, chữa mụn nhọt. Gai có vị cay, tính ôn, tiêu thũng, xẹp mưng mủ (bài nung ), sát trùng… Hướng dẫn dùng bồ kết gội đầu :
1. Gội đầu bằng bồ kết nguyên chất : Sử dụng khoảng 300g quả bồ kết khô và nấu với một lượng nước vừa đủ để bạn có thể gội đầu. Bạn nấu nước bồ kết và pha thêm với nước lạnh bên ngoài và gội đầu đều đặn. Bạn sẽ thấy một mái tóc dày dặn, óng ả sẽ là của bạn đấy. Đây chính là cách trị rụng tóc đơn giản từ bồ kết mà bạn có thể áp dụng đều đặn2. Hương nhu và bồ kết : Đây cũng đc xem là một sự kết hợp tuyệt vời để giúp mái tóc dày dặn và óng ả hơn. Cây hương nhu trắng có chứa tinh dầu, làm ra mồ hôi, làm thông thoáng da đầu, nhẹ đầu, sảng khoái khi gội đầu, giúp tăng lưu thông khí huyết dưới da, kích thích mọc tóc mới. Khoa học hiện đại đã chứng minh tinh dầu hạt hương nhu có tác dụng anti-oxydant, chống nhiễm khuẩn. Bạn có thể nấu chung hương nhu với quả bồ kết thành hỗn hợp và gọi đầu hàng tuần để cảm nhận một mái tóc dày và mềm hơn mỗi ngày nhé
Lưu ý: Sản phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh
Mr Trường – Y sĩ Y Học Cổ Truyền